College of Social Sciences and Languages
Permanent URI for this communityhttps://repository.mu.edu.et/handle/123456789/27
Browse
74 results
Search Results
Item ITALIAN OCCUPATION AND PATRIOTIC RESISTANCE: THE CASE OF TEMBIEN, TIGRAY, 1935–1941(Mekelle University, 2025-09-24) MEBRAHTU GEBREAGZIABHERThis thesis documents the patriotic resistance against the Italian occupation and its impact on the Tembien region between 1935 and 1941. Its main objective is to reconstruct the historical narrative of resistance efforts in Tembien and to examine the consequences of Italian rule in the area. To this end, the study analyzes the historical background of the Second Italo-Ethiopian War (1935–1941), the characteristics and challenges faced by resistance groups, and the legacies both positive and negative left by Italian occupation on the people of Tembien Awraja. It draws on both oral testimonies and written secondary sources to document the patriotic efforts of the Ethiopian people broadly and of those in Tembien specifically. Most of the secondary materials were obtained from the postgraduate and undergraduate libraries of Mekelle University, while interviews conducted in Tembien enriched and substantiated the research. Special attention is given to the pivotal roles played by women, local patriots, and their leaders, as well as the wider national participation that contributed to the country’s liberation. In addition, the study discusses the return of Emperor Haile Selassie and the arrival of British military assistance to Ethiopia. The thesis aims to serve as a foundation for future research in this area and highlights the severe lack of accessible reference materials in the country a significant challenge identified through this study. The central argument of this thesis is the resistance was crucial in 'redefining Ethiopia' and preserving nationhood.Item THE ADMINISTRATIVE HISTORY OF TEMBEN AWRAJJA, FROM 1941 TO 1991(Mekelle University, 2025-12-26) NIGUS HAFTUThe main aim of this research is to reconstruct the administrative history of Temben Awrajja from 1941-1991. To this end, the study has employed qualitative research approach with historical research design and the data was collected from informants through oral interview and written secondary sources. Accordingly, the research gives an analysis of the new administrative structure of the Ethiopia in general and Temben in particular. In the post liberation period, the emperor and the military regime introduced many reforms to strengthen the central government and to peruse modernization. Emperor Haileslassie I and the Derg have established a type of structural reforms in Temben Awrajja. The administrative rearrangements, the relationship between government officials and the people in relation to land and taxation, and the security and justice during the imperial period after liberation and during the Derg regime are also included in the research. Further the research discussed the infrastructural history of the post liberation that was developed like road construction, communication, health and educational facilities in the Awrajja. On the basis of the finding of the study, the study concluded that, there was the prevalence of maladministration in the Awrajja thought the imperial period and the Derg regime. The Awrajja administrators did not appropriately put into action the principles and orders forwarded from the central government and exploited the peopled prevalence of corruption, maladministration and injustice brought various problems and insecurity. Finally, all peoples of the Awrajja rebelled against the emperor and the Derg in different periods due to their bad administration. Key words: Ethiopia, Tigray, Temben, administrative, military regime, modernization, land and taxation,Item ዝምድና ዕላማ ትምህርትን ግቡእነት ኣገባብ ኣፈታትና ክእለት ንባብ ትግርኛ ታሽዓይ ክፍሊ ወረዳ ራያ ኣላማጣ ቤት ትምህርቲ ዳዩ 201 7 ዓ.ም(Mekelle University, 2025-12-25) ጎተይቶም መንገሻ ሞላቀንዲ ዕላማ እዚ መፅናዕቲ ዝምድና ዕላማ ትምህርትን ግቡእነት ኣገባብ ኣፈታትና ክእለት ንባብ መምህራን ቋንቋ ትግርኛ ታሽዓይ ክፍሊ ወረዳ ራያ ኣላማጣ ቤት ትምህርቲ ዳዩ 201 7ዓ.ም. ዘለዎም ዝምድና ምግምጋም እዩ። እዚ ኣብ ዳህሰሳዊ ዓይነት መፅናዕቲ ዝምደብ ኮይኑ እዚ መፅናዕታዊ ፅሑፍ ንምዕዋት ፈተሻ ሰነድ ዕሉም ሜላ ኣመራርፃ ብምጥቃም ኣድለይቲ ዝበሃሉ መረዳእታታት ተኣኪቦም እዮም።ኣብቶም ፈተናታት ዝርከቡ ትሕዝቶታት ምስቲ ናይቲ ብርኪ ትምህርቲ ዕላማታት ብኸመይ ከም ዝዛመዱ ንምግምጋም ኣድለይቲ ዝበሃሉ ሰነዳት መርሃ ትምህርቲ፣ መምርሒ ንመምህርን መፅሓፍ ተምሃራይን ከምኡ እዉን ኣብ 201 7ዓ.ም. ተዳልዮም ዝቐረቡ ናይ ቀዳማይን ካልኣይን ሰሚስተር ሚድን መጠቓለሊ ፈተናታት ከም መርኣያ ተወሲዶም ኣብኦም ዝተረኸበ መረዳእታታት ድማ ብመጠናዉን ዓይነታዉን ሜላ መፅናዕቲ ተጠቒሙ ብገለፃዊ ትንተና ቐሪቡ እዩ።ኣብዚ ዝተረኸበ ዉፅኢት ድማ እቶም ናይቲ ብርኪ ዕላማ ትምህርቲ ንኹሎም ክእለታት ቋንቋ ኣካቲቶም ዝቐረቡ እንትኾኑ ኣብ 201 7ዓ.ም. ብመምህራን ቤት ትምህርቲ ዳዩ ተዳልዮም ዝቐረቡ ናይ ቀዳማይን ካልኣይን ሰሚስተር ሚድን መጠቓለሊን ፈተናታት ግን ንክእለት ምድማፅ፣ ዝርርብን ንባብን ሙሉእ ብሙሉእ ኣየካተቱን።ኣብ 201 7ዓ.ም. ብመምህራን ቤት ትምህርቲ ዳዩ ተዳልዮም ዝቐረቡ ናይ ቀዳማይን ካልኣይን ሰሚስተር ሚድን መጠቓለሊን ፈተናታት ምስ ዕላማታት ትምህርቲ መምርሒ ንመምህር፣ መርሃ ትምህርቲን መፅሓፍ ተምሃራይን ዘለዎ ርክብ እንትንግምግም ድማ ምንም ዝምድና ይኹን ኣግባብነት ከምዘይብሉ እቶም ዝቐረቡ መረዳእታታት የመልክቱ። ካብዚ ብምብጋስ ድማ ብመምህራን ቤት ትምህርቲ ዳዩ ኣብ ዝዳለዉ ፈተናታት ክእለት ንባብ ቋንቋ ትግርኛ 9ይ ክፍሊ ክንዲዝከኣል ምስ ዕላማታት ትምህርቲ ተዛሚዶም ኣግባብ ብዘለዎ መንገዲ ንኽቐርቡ፤ ከምኡ ውን ንመምህራን ነዚ ዘዕባ መሰረት ዝገበሩ ስልጠናታትን ተመኮሮ ልውውጣትን ብዝምልከቶም ኣካላት እንተዝዋሃብ ዝብል ብለበዋ ቐሪቡ ኣሎ።Item ግቡእነት ኣተገባብራ ተኸታታሊተፍትሽ መምህራንን ተምሃሮን ቋንቋ ትግርኛ ታሽዓይ ክፍሊ፣ ኣብ ካልኣይ ብርኪ ኣብያተ ትምህርቲ ጅጅቀ፣ ሸውዓተ ሕጉምን የጭላን(Mekelle University, 2025-12-25) ታደሰ ኣሰፋ ሃይሉኣጀንዳ እዚ መፅናዕቲ እዙይ ኣብ ግቡእነት ኣተገባብራ ተኸታታሊ ተፍትሽ መምህራንን ተምሃሮን ቋንቋ ትግርኛ 9ይ ክፍሊ ካልአይ ብርኪ ኣብያተ ትምህርቲ የጭላ፣ ሸውዓተ ሕጉምን ጅጅቀን አብ ምትንታን ዘድሀበ እዩ፡፡ ግቡእነት ተኸታታሊ ተፍትሽ ከመይ ከምዘተግብርዎ፣ ኣብ ኣፈፃፅማ ተኸታታሊ ተፍትሽ ብዓይነቶም ምምዳብ፣ መፍትሒ ሓሳባት እንመን ምዃኖም ምትንታን ዝብሉ ሕቶታት ዝዓለመ እዩ። እዞም ሕቶታት እዚኦም ንምምላስ ዳህሰሳዊ መፅናዕቲ ዝተጠቐመ ኰይኑ አመራርፃ አብያተ ትምህርቲ ድማ ብምኽንታዊ ሜላ ውክልና ሰለስቲአን ዝተሓረያ እንትኾና መምህራን ንኹሉ ኣሳታፊ ብዝኾነ መፅነዓይ ዝተጠቐመሉ እዩ። በዚ መሰረት ንመፅናዕቲ ዝተሓረዩ 10 መምህራንን 100 ተምሃሮን ክውሰድ ተገይሩ። ኣብዚ መፅናዕታዊ ፅሑፍ መፅነዓይ ዝተጠቐመሎም ሜላ መአከቢ መረዳእታ ድማ ነቲ መፅናዕቲ ፅሑፋዊ መሕትትን ትዕዝብትን ብምግባር እዩ። ፅሑፋዊ መሕትት ንመምህራንን ተምሃሮን ዝተዳለወ እንትኸውን ትዕዝብቲ ድማ ንመምህራን ጥራሕ እዩ። እቶም ዝተኣከቡ መረዳእታ ብመጠናውን ዓይነታን ተተንቲኖም ይርከቡ። ኣብዛሓ መምህራን ኣብ ኣተገባብራ ተኸታታሊ ተፍትሽ እኹል ግንዛበ ከምዘየብሎምን ዘይምዕሩይ ዝኾነ አካይዳ ከምዝጥቀሙን ናይ እዚ ቀንዲ ምኽንያት ድማ እኹል ስልጠና ዘይረኸቡ ምዃኖም ፣ተመኩሮ ልውውጥ ዘይምግባር፣አብተን ኣብያተ ትምህርቲ ፃዕቒ ስራሕ ምህላው(ክለባት፣ ኮሜቴታት፣ ኣኼባታት) አብ ተኸታታሊ ተፍትሽ እኹል ኣፍልጦ ዘይምህላው፣ዋሕዲ ማተርያላትን መምሃሪ ክፍልታትን፣ፅልዋ ናይ ሕሉፍ ኣተገባብራ ተፍትሽ ከም ምኽንያት ምግላፅ ይከኣል። ካብ እዚ ብምብጋስ መንግስቲ መምህራን እኹል ዝኾነ ሓፀርትን ነዋሕትን ስልጠናታት ክህብ፣ መምህራን እውን ናብ ካልኦት ኣብያተ ትምህርቲ ብምኻድ ተመኩሮ ክገብሩ፣ እቲ ቤት ትምህርቲ እውን በዝሒ ስራሕ ብመጠኑ ክንኪ ሸለልተኝነት ወይ ግዜን ጉልበትን ዝንክዩ ናብ ፈተና ተኮር ምዝንባል ምውጋድ ፅባሕ ተረከብቲ ዓዲ ዝኾኑ ተምሃሮ ብምፍራይ ግቡእ ኣተገባብራ ተኸታታሊ ተፍትሽ መምህራን እውን ትኹረት እንተዝህቡን ዝብል ለበዋ ተዋሂቡ።Item ኣመራርፃን ኣቀራርባን ክብርታት ትግራይ ኣብ መፅሓፍ ተምሃራይ ትግርኛ ዓሰርተ ክልተ ክፍሊ ብመንፅር ስነ ፅሑፍ ንምስትምሃር ባህሊ(Mekelle University, 2025-11-24) ብርሃነ ገብራይእዚ መፅናዕቲ ኣመራርፃን ኣቀራርባን ክብርታት ትግራይ ኣብ መፅሓፍ ተምሃራይ ትግርኛ ዓሰርተ ክልተ ክፍሊ ብመንፅር ስነ ፅሑፌ ንምስትምሃር ባህሉ ዜፇተሸ እዩ። ኣመራርፃን ኣቀራርባን ክብርታት ኣብ መፅሓፌ ተምሃራይ ትግርኛ ንክብርታት ትግራይ እውንታዊ ብዜኾነ መንገዱ ካተተ ዴዩ ንዜብሌ ሕቶ ንምምሊስ ፇሊማ እቶም ኣብ መፅሓፌ ተምሃራይ ትግርኛ ዜርከቡ ስነ ፅሑፊዊ ስራሕቲ ተፇሌዮም። ብምቕፃሌ ኣብ ውሽጢ እዝም ስነ-ፅሑፊዊ ፅሑፊት ብስውር ዜቐረቡ ክብርታት ትግራይ እንታይ እንታይ ከም ዜኾነ ብዕሊማ ሜሊ ኣታሓራርያ መረዲእታ ኩልም ስነ-ፅሑፊዊ ስራሕቲ ተፇቲሾም። ቀፂለ ኣመራርፃን ኣቀራርባን እቶም ክብርታት ትግራይ ብመንፅር ዒሊማውን ትግራዋይነትን ዜህሌዎም እወንታዊ ፅሌዋ ንምስትምሃር ባህሉ መሰረት ተገምጊሞም። በዙ ዴማ መብዚሕትኦም እቶም ፅሑፊት ክብርታት ህዜቢ ትግራይ ካተቱን ኣብ ምስትምሃር ባህሉ ትግራይ እወንታዊ ኣስተዋፅኦ ሇዎምን ኮይኖም ተረኺቦም። ብምዃኑ ካብዚ መፅሓፌ ተሞኩሮ ተወሲደ ኣብ ካሌኦት መፅሓፌቲ ቋንቋ እውን ተመሳሳሉ ስራሕ ክስራሕ ኪኢሊታት ስርዒተ ትምህርትን መዲሇውቲ መፅሓፌትን ነዙ መፅናዕቲ ከም እታወት እንተዜጥቀሙለ ዜበሌ ሇበዋ ተዋሂቡ።Item ዝምድና ኣመሃህራን ኣፈታትናን ክእለት ንባብ መምህራን ቋንቋ ትግርኛ፤ዓስራይ ክፍሊ ካልኣይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ዓዲ ጉደም(Mekelle University, 2025-11-24) ብርሃነ ኣበራእዚ መፅናዕታዊ ፅሑፍ “ዝምድና ኣመሃህራን ኣፈታትናን ክእልት ንባብ መምህራንቋንቋ ትግርኛ ዓሰራይ ክፍሊ” ብዝብል ርእሲ ዝተኻየደ እዩ።ሒዝዎ ዝተልዓለ ቀንዲ ዕላማ ድማ ”ዝምድና ኣመሃህራን ኣፈታትናን ክእለት ንባብ ቋንቋ ትግርኛ ዓሰራይ ክፍሊ ካልኣይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ዓዲ ጉዶም እንታይ ከምዝመስል ምፍታሽ እዩ።እቲ መፅናዕቲ ንምክያድ ሰለስተ መአከቢ መረዳእታታት ኣብ ረብሓ ውዒሎም እዮም።ንሳቶም ድማ፤ ፅሑፋዊ መሕትት ንተምሃሮ፣ ትዕዝብቲ ክፍሊ፣ሰነድ ዳህሳስን እዮም።በዞም መሳርሕታት ዝተኣከቡ መረዳእታታት፤ብኮምፒተር ኤስ ፒ ኤስ ኤስ(SPSS)፣ ብዓይነታዊ፣ ብመጠናውን ብገላፂ ስታስቲክስ ምርምርን መሰረት ብምግባር እቶም ቁፅርታት ትርጉም ብዝህብ ብገለፃ ዝተተንተኑ እንትኾኑ፤እቲ ውፅኢት ድማ መምህራን፦ትግበራ ክእለት ንባብ መምህራን ”ልዑል” ብርኪ ምህላው፣ ዝምድና ብዝምልከት፤ ኣብ መንጎ ብርክታት ንባብ 0.780** ክሳብ 0.893**፤ ኣብ መንጎ ፅሑፋዊ መሕትትን ትዕዝብቲ ክፍሊን 0.824ብምዃኑ ኩሎም ካብ 0.80 ክሳብ .1.00 ኣብ ዘሎ ክፍተት(interval) ስለዘለው ጠንካራ (ኣወንታዊ) ዝምድና ኣለዎም።ኣብ መንጎ ኣመሃህራን ኣፈታትናን ድማ፦ኣብ ቃላትን ሓረጋትን፣ ኣብ ምጥማር(ርእሲ) ፅሑፍ፣ ኣብ ምትሕሓዝን ምውሳንን፣ ከምኡ ድማ ኣብ ርድኢት ኣብ ምስትምሃር ይኹን ኣብ ምፍታን ዝድህሰሱ ብምዃኖም ዝምድና ኣለዎም።ይኹን ድኣምበር መምህራን፦ንብርክታት ንባብ ብዕምቔት ዘይምትግባር፣ ዝተቔራረፀ ምስትምሃር ንባብ ምክያድ፣ ሓደ ወይ ክልተ ዓይነት ኣደላልዋ ፈተና ክእለት ንባብ ምጥቃም፣ ብፍላይ መምህራን ካብ ትዕዛዝ ወፃኢ ፈተና ርድኢት ንባብ ከዳልውን ክፍትኑን ድሌትን ተበግሶን ከምዘይብሎም እቲ መፅናዕቲ የምልክት።ካብዚ ዝነቐለ መምህራን ንምስትምሃርን ንምፍታንን ክእለት ንባብ ትኹረት እንተዝህቡ፣ ብዝተፈላለዩ ምሁራን ዝተዳለው ፅሑፋት ብምንባብ ኣብ ትምህርቲ ንባብ ዘለዎም ናይ ግንዛበ ሕፅረት እኹል ፍልጠት ክህልዎም እንተዝግበር፣ ውፅኢታዊ ዝኾነ ምስትምሃርን ምፍታንን ክእለት ንባብ ንምሃብ ይሕግዞም እዩ ዝብሉ መፍትሒ ሓሳባት (ለበዋ) ቀሪቦም እዮም።Item ተኸታታልነትን ዕምቆትን ትሕዝቶ ትምህርቲ ቃላትን ሰዋስውን ትኹረት 5ይ ክፍሊ መምሃሪ መፅሓፍ ቋንቋ ትግርኛ(Mekelle University, 2025-11-24) ኣታኽልቲ ታፈረቀንዲ ዕላማ እዚ መፅናዕቲ ካብ 5ይ ክፍሉ ኣብ ዘለዉ መምሃሪ መፅሓፍቲ ቋንቋ ትግርኛ ቃላትን ሰዋስውን ቋንቋ ትግርኛ ዘለዎም ተኸታታልነትን ዕምቆትን እንይታ ከምዜመስሌ ምፍታሽ እዩ። እዙ ዕሊማ መፅናዕቲ ሽትኡ ንክወቅዕ ክሌተ መረዲእታ መኣከቢ መሳርሒታት ኣብ ጥቐሚ ውዑልም እዮም። ብዋናነት ሰነድ ፇተሻ እንትኸውን፣ ብተወሳኺ ድማ ንመምህራን ካብ ዜቐረበ ቃሊዊ መሕትት ዜተረኸበ መሌሲ‟ውን ኣብ ስራሕ ውዑለ። ከም ፍሌፍሌ ሓበሬታ ዜተወሰደ መምሃሪ መፅሓፍ ተምሃራይ ቋንቋ ትግርኛ 5ይ ክፍሌን ኣብ ቀዲማይ ብርኪ ኣብያተ ትምህርቲ ቋንቋ ትግርኛ ምህሩ ኣርባዕተ መምህራን እዮም። ውፅኢት እቲ መፅናዕቲ ከም መሊኽቶ መረፃ ትምህርቲ ቃሊት ዜካየዯለ ብሙሁራን ሰብ ሞያታት ትምህርቲ ብቐመጥዎ መስፇርት (መሇክዑ) መሰረት ምለእ ብምለእ ተጠቒሙ ንምባሌ የፀግም እዩ። ተተካረ መምሃሪ መፅሓፍ ውሽጢ ትምህርቲ ቃሊት ሇዎም ዜተፇሊሇየ ፍትሒት ገፅታታት ኣብ ግምት ውሽጢ ይገበረ ኣመራርፃ፣ ኣዯሊሌዋን ኣቀራርባን ትኹረት ይተውሃቦም ትሕዜቶታት ትምህርቲ ቃሊት ምህሊዎም ካብ ሰነድ ፇተሻን ካብ ፅሑፊዊ መሕትት ብዜተረኸበ መሌሲ ተረጋጊፁ። ብኣንፃሩ ድማ ትሕዜቶ ትምህርቲ ስዋስው ግቡእ ተኸታታሌነትን ዕምቆትን ከምሇዎም ንምርግጋፅ ተኻኢለ እዩ። ኣብ ቃሊት ተመሳሳሉን ተፃራር ቃሊት መሰረት ዜገበሩ ብዒውዱ ዜተዯገፈ ትምህርቲ ንተምሃሮ ዒውዲዊ ፍትሒት ንምግማት ብኽእለ ተሓሲቡ ኣይቀረብን። ኣብ ውሽጢ መምሃሪ መፅሓፍ ፍትሒት ዜምድና ቃሊት፣ ቃሊት ብሓባር ተሰሊፊይነት ብይምክታቶም፣ ትምህርቲ ቃሊት ምስ ኣርባዕቲኦም ዒበይቲ ክእሇታት ብፍሊይ ምስ ምድማፅን ዜርርብን ተቐናጅዎም ዜቐረብለ ዯረጃ ኣብ ምክንዋን ዜተሓተ ብምዃኑ ተምሃሮ ጥበብ ኣጠቓቕማ መዜገበ ቃሊት ንክፇሌጡ ዜሕግዘ ትሕዜቶታት ብብዜሓት ብይ ምክታቶም ብመፅናዕቲ ተረጋጊፆም። ኮይኑ ግን ካብ ዜቐረቡ ትምህርቲ ናይ ቃሊት ረባሕታን ምስረታን ከይዱ ዜተመርኮሱ ትምህርቲ ኣብዜሓ ናይቲ ትምህርቲ ተግባር ብቐፃሌነት ዜኽሰት ናይ ቅርፅን ፍትሒትን ሇውጢ ንምፍታሽ ኽእለ ኣቀራርባ ከም ሇዎም እቲ መፅናዕቲ ኣመሊኺቱ ኣብ መጨረሻ ኣብ መምሃሪ መፅሓፍ ኣመራርፃ፣ ኣዯሊሌዋን ኣቀራርባን ዜተርኣዩ ፀገማት ንምቕራፍ የኽእለ እዮም ብልም ሓሳባት መፅንዒይ ኣቐሚጡ።Item ግቡእነት ኣተገባብራ ዕዮ ጉጅለተምሃሮ ታሽዓይ ክፍሊኣብምምዕባል ክእለት ዝርርብ ጠመተ ካልኣይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ሕብረት ሽረ እንዳስላሴ(Mekelle University, 2025-11-24) ኣመተብርሃን ብርሃነትኹረት እዚ መፅናዕቲ ግቡእነት ኣተገባብራ ዕዮ ጉጅለ ክፍሊተምሃሮ ታሽዓይ ክፍሊ ቤት ትምህርቲ ሕብረትኣብ ምምዕባል ክእለት ዝርርብ ንዝህልዎ ግቡእነት ዝድህሳስ እዩ፡፡ ናይዚ መፅናዕቲ ቀንዲ ዕላማታት ድማ ኣወዳድባ ተምሃሮ ኣብ ክእለት ዝርርብ ከመይ ከም ዝዀነ ምግምጋም፤ኣብቲ ዕዮ ጉጅለ ተምሃሮ ዘሎዎም ተሳትፎን ግደን ምግንዛብ፤ ኣብ ክእለት ዝርርብ ብውዳበ ወይ ጉጅለ ዝወሃቡ ንጥፈታት ምምርማር፤ ተምሃሮ ክእለት ዝርርብ ብጉጅለ ኣብ ዝሰርሕሉ እዋን ግደ መምህር ካብ መጀመርያ ክሳብ መወዳእታ እንታይ ምዃኑ ምፍታሽ፤ኣብ ኣተገባብራ ዕዮ ጉጅለ ፀገማት ምስትምሃር ክእለት ዝርርብ ምንፃር ዝብሉ እዮም፡፡ መምህራን ክእለት ዝርርብ ንምምሕያሽ ዕዮ ጉጅለ ወሳኒ ምዃኑ ፈሊጦም ስርዓት ዘለዎ ኣወዳድባ ክህሉ፣ ብጉጅለ ንምዝርራብ ኣድለይቲ ንጥፈታት ብምፍላይ ውፅኢቱ ንምቁፅፃር እዩ፡፡ናይዞም ዕላማታት መልዐሊ ምኽንያት ጉጅለ ምይይጥ ንምምዕባል ክእለት ዝርርብ ዘለዎ ረብሓ መሰረት ብምግባር ዝለዓሉ መካታዕቲ ሓሳባት መልሲ ንምሃብ ዝዓለመ እዩ፡፡በዚ መሰረት ዝተኣከቡ መረዳእታታት ብመልክዕ ቁፅራውን ገለፃውን ተተንቲኖም ቀሪቦም እዮም። ነዚ መፅናዕቲ ኣብ ሽትኡ ንምብፃሕ ከም ቀንዲ መአከቢ ሓበሬታ ተገይሮም ዝተወሰዱ ትዕዝብቲን ፈተሻ ሰነድን እዮም፡፡ ብመሰረት እዚ መፅናዕቲ ጉጅለ ምይይጥ ንምምዕባል ክእለት ዝርርብ ወሳኒ እኳ እንተዀነ ኣብ ኣተገባብርኡ ግን መምህራን ትኹረት ሂቦም ዘይሰርሕሉ ምዃኑ በዚ መፅናዕቲ ክረጋገፅ ተኻኢሉ እዩ፡፡ ስለዚ መምህራን ነዚ ፀገም ንምቕራፍ ወይ ንምፍታሕ ተዛመድቲ መፃሕፍቲ ኣብ ኣተገባብራ ዕዮ ጉጅለ ከንብቡን ብትግሃት ክሰርሑን፣ ካልኦት ተወሰኽቲ ስልጠናታት ክወሃቦምን ይግባእ፡፡ ካሊእ መምህራን ነዚ ንምትግባር ዘፀግመሎም ኩነታት ንምፍላጥ ካልኦት ተወሰኽቲ መፅናዕቲታት ክግበር ይግባእ፡፡Item ትንተና ሰዉሰዉወ ጌጋታት ኣብ ምፅሓፌ ምፅሓፌ ዴርሰት ተምሃሮ ታሽዒይ ክፌሉ ቤት ትምህርቲ ካሌኣይ ብርኪ ዲዕሮ ሓፊሽ(Mekelle University, 2025-11-24) ኣመናይ ተመስገንእዙ መፅናዕቲ ተምሃሮ ካሌኣይ ብርኪ ቤት ትምህርቲ ዲዕሮ ሓፊሽ ተምሃሮ ኣብ ከይዱ ምፅሓፌ ዴርሰት ርአይዎም ሰዉሰዉወ ጌጋታት ኣብ ምትንታን ዴሃበ እዩ። በዙ መሰረት ንመፅናዕቲ ዜተሓረዩ 72 ተምሃሮ ፇተና ምፅሓፌ ዒንቀፅ ክስደ ተገይሩ። ኣብቲ ምፅሓፌ ዒንቀፅ ዜተረኣዩ ስዉስዉወ ጌጋታት ሕዴ ሕድም ተፇሌዮም። ከምኡውን ኣብ ክፌሉ ኣብ ከይዱ ምምሃር ምስትምሃር ተምሃሮ ዒንቀፅ እንትፅሕፈ ዜፇጠርዎም ስዉስዉወ ጌጋታት ብትዕዜብቲ ተፇሌዮም። ብተሳኺ እዝም ሰዉሰዉወ ጌጋታት በዜሖም ዒይነቶምን ከምኡ እውን ኣፇፃፅመኦም ተፇሌዮም ተተንቲኖም። እቲ ኣተናትና ብዒይነታወ ሜሊ ኣተናትና ብገሇፅቲ ቃሊትን ሓረጋትን ዜቐረበ እዩ። በዙ መሰረት እቶም ዜተረኣዩ ሰዉሰዉወ ጌጋታት ብዉናነት ኣጠቓቕማ መተሓሓዜቲ ቃሊትን ሓረጋትን፣ ይምስናይ በዒሌቤትን ግስን፣ ፀገማት ምውዲዲን ኣተሃናንፃን ምለእ ሓሳባትን፣ ፀገማት ኣጠቓቕማ ክፌሉ ቃሊት፣ ስርዒተ ነጥቢታት፣ ገሇፅቲ ቃሊትን ኮይኖም ተረኺቦም። እዙ ኣብ ምፅሓፌ ዒንቀፅ ኣዴሊይነት ሰዉሰው ረዴእን ኣብቶም ተምሃሮ ኣብ ምስትምሃር ሰዉሰውን ፅሕፇትን ጉዴሇት ከም ል መሊኽት እዩ። በዙ ዴማ መምህራንን መዲሇውቲ መፅሓፌትን ኪኢሊታት ሰርዒተ ትምህርትን ነዙ ኣብ ግምት ምእታው ስራሕቶም እንተሳሌጡን መምህራንእውን ንሰዉሰው ትኹረት እንተዜህቡን ዜብሌ ሇበዉ ተዉሂቡ።Item ፈተሻ ግቡእነት ኣደላልዋ ፈተናታት ቋንቋ ትግርኛ ኣብ ዝተመረፁ ሰለስተ ካልኣይ ብርኪ ኣብያተ ትምህርቲ (ጠመተ ካብ 2009-2011 ዓ.ም.)(Mekelle University, 2025-11-24) ኣለም ደስታዕላማ እዚ መፅናዕቲ፣ ሕቶታት ፈተና ትግርኛ ምስ ኣቀራርባ ትምህርቲ መሳርሒ ትምህርቲ ትግርኛ 9ይ ክፍሊን ድሕረ ባይታ ፍልጠት ቃላት ተምሃሮን ዘለዎም ዝምድና ምግምጋም እዩ። ነዚ ንምዕዋት መረዳእታታት ብተፍትሽ ሰነድ ተኣኪቦም እዮም። ተፍትሽ ዝተገበረሎም ሰነዳት’ውን ኣብ መሳርሒ ትምህርቲ ትግርኛ 9ይ ክፍሊ ዝርከቡ ኣቀራርባ ትምህርቲን ኣብ ፈተና 9ይ ክፍሊ ዝርከቡ ሕቶታት ፍታሕን ኣቀራርበኦም ተዳህሲሶም እዮም። እዞም ሕቶታት ካብ 2009 ክሳብ 2011 ዓ.ም. ኣብ ዝቐረቡ ፈተናታት ቋንቋ ትግርኛ ዝርከቡ እዮም። እዚ ዝኾነሉ ምኸንያት ድማ ርእሲ እዚ መፅናዕቲ ኣብ 2011 ዓ.ም. ተሓርዩ ብዝተፈላለዩ ምኽንያታት (ኮሮናን ኩናትን) ክሳብ ሐዚ እናተጓተተ ስለዝመፀ እዩ። ኣብ ሕቶታትን ትምህርቲን ትግርኛ 9ይ ክፍሊ ዘለዎም ዝምድና ንምግምጋም ዓይነታዊ (ብቃላትን ምሉእ ሓሳባትን) መይላ ኣተናትና መረዳእታ ተጠቒሙ ይርከብ። ካብዞም መረዳእታታት ዝተረኸበ ውፅኢት፦ ኣቀራርባ ትምህርቲ መሳርሒ ትምህርቲ ትግርኛ 9ይ ክፍሊ፣ ኣብ ንባብ፣ ኣብ ምሉእ ሓሳብ ዓውዳዊ ፍታሕ፣ ብሂላዊ ፍታሕ ተገይሮም ዝቐረቡ እዮም። ኣቀራርባ ሕቶታት ፍታሕ ቃላት ትግርኛ 9ይ ክፍሊ ከዓ ካብ ንባብ ዝወፁ ብመሰረት ንባብ ዝምለሱ፣ ብሂላዊ ፍታሕን ጥረ ፍታሕን ይርከቡ። በዚ መሰረት ኣብ ፈተና ዝቐርቡ ሕቶታት እቶም ካብ ንባብ ዝወፁ ብመሰረት ንባብ ዝትርጐሙን ብሂላዊ ፍታሕን ምስ ኣቀራርባ ትምህርቲ ቃላት ይዛመዱ። ኣብ ፈተና ዝቐርቡ ሕቶታት ጥረ ፍታሕ ቃላት ግና ምስ ኣቀራርባ ትምህርቲ ቃላት መሳርሒ ትምህርቲ ትግርኛ 9ይ ክፍሊ ዝምድና ኣይብሎምን። እዞም ሕቶታት ስነልሳናዊ ድሕረ ባይታ ተምሃሮ ዘገናዘቡ’ውን ኣይኰኑን። ብተወሳኺ ሕቶታት ብመዐቀኒታት ፈተና ቅቡላት ኣይኰኑን። በዚ መሰረት፣ ኣብ ፈተና ዝቐርቡ ሕቶታት ፍታሕ ቃላት ተቐባልነት ኣይብሎምን። “ኣብ ፈተና ትግርኛ 9ይ ክፍሊ ዝቐርቡ ሕቶታት ኣቀራርባ ትምህርቲን ድሕረ ባይታ ፍልጠት ተምሃሮን ዘገናዘቡ ተገይሮም እንተዝቐርቡ” ዝብል መፍትሒ ሓሳብ ተቐሚጡ ይርከብ።